Strona główna
Szczypta historii
Galeria
Eksponaty
Stare mapy
Plan miasta





Przewodnik po dawnej Nowej Soli
Idziemy dalej...

   PLAC WYZWOLENIA  

Plac WyzwoleniaPlac Wyzwolenia, przed wojną Markt, powstał w XVII wieku jako fragment drogi prowadzącej z Wrocławia do Berlina. Wytyczenie jej wiązało się z uruchomieniem w Nowej Soli przystanku poczty konnej, łączącej Śląsk z Brandenburgią. Znaczenie nowego traktu wzrosło wyraźnie po lokacji miasta. Wyznaczono wtedy nowe parcele budowlane na zachód i północ od starej osady, przez co obecny Plac Wyzwolenia stał się główną ulicą Nowej Soli biegnącą przez środek miasta.Plac Wyzwolenia

W XVIII wieku wyburzono stare domy między ulicą MoniuszkiPocztową, co pozwoliło później poszerzyć południową część ulicy i przeznaczyć to miejsce na plac targowy. Kiedy w 1829 roku omawiana droga stała się fragmentem szosy państwowej, przystąpiono do jej podwyższenia i brukowania.

Plac WyzwoleniaPóźniejszą ulicę zaczęto zabudowywać już w XVII wieku. Jako pierwszy postawiono okazały, piętrowy zajazd obsługujący pocztylionów. Po lokacji miasta przez blisko 80 lat pełnił on funkcję ratusza. Naprzeciwko umieszczono nawet wysoką wieżę zegarową, która zastępowała wieżę ratuszową - symbol władzy miejskiej. Kiedy w 1820 roku przeniesiono magistrat na ulicę Moniuszki (przedwojenny ratusz), budynek zajazdu przeznaczono na najbardziej reprezentacyjny w Nowej Soli hotel z restauracją. Jako jeden z nielicznych Grossen Gasthof został zniszczony w 1945 roku, a następnie rozebrany. Pod koniec lat 50 wybudowano w tym miejscu siedzibę PKO.

Plac WyzwoleniaPlac WyzwoleniaObecna zabudowa ulicy Zjednoczenia pochodzi z XIX i XX wieku. Są to głównie 2-3-kondygnacyjne kamienice, z parterem przeznaczonym na działalność handlową. Nieco inne w charakterze są dwa wolno stojące budynki w początkowej części placu. Pierwszy wybudowano w 1828 roku i otwarto w nim drogerię i aptekę "Pod Orłem", drugi, z 1840 roku, to poczta, a po wojnie Urząd Poczty Plac Wyzwoleniai Telekomunikacji. Nieco dalej w kierunku ulicy Piłsudskiego znajdował się kiedyś hotel "Schade Hotel", później "Münzer", a jeszcze niedawno "Piast".






   ULICA ZJEDNOCZENIA   Do góry...    

Powstała z połączenia dwóch ulic: Targowej (Getreidemark) i Dworcowej (Bahnhofstrasse).

Ulica ZjednoczeniaGetreidemark, czyli odcinek od Placu Wyzwolenia do ulicy Muzealnej, powstał już w XVIII wieku. Odbywały się na nim targi zboża, stąd jego nazwa, której nie zmieniono nawet po likwidacji targowiska, co nastąpiło po wytyczeniu drogi do dworca, czyli Bahnhofstrasse. Założenie tej ostatniej spowodowane było uruchomieniem Dworzec1871 roku linii kolejowej. Dwie istniejące już ulice, obecnie GimnazjalnaWojska Polskiego, prowadziły jedynie w pobliże wybudowanego dworca. Zaplanowano więc nowe przejście bezpośrednio do stacji. Do wykonania projektu przystąpiono jednak dopiero sześć lat później, po pozytywnym rozstrzygnięciu sporu z Ulica Zjednoczeniawłaścicielem leżącego na tym terenie gospodarstwa chłopskiego. Zabudowę ulicy rozpoczęto od Getreidemark i do końca wieku doprowadzono ją do ulicy 9 Maja. Dalsze domy zbudowano już na początku XX wieku. Miały one charakter handlowo-mieszkalny. Na parterze urządzono sklepy, Ulica Zjednoczeniawarsztaty, kawiarnie itp., na piętrach były mieszkania, najczęściej wynajmowane. W budynku dzisiejszej poczty przed wojną mieściła się siedziba Vereinsbanku, na rogu 9 Maja (Gartenstrasse) uruchomiono na krótko pierwsze w Nowej Soli kino. W końcowym odcinku prawej strony zabudowy stoi odmienny w stylu dom jednorodzinny (szkoła muzyczna). Wybudował go, po długich sporach z władzami miasta, które widziały w tym miejscu kamienicę podobną do pozostałych, mistrz dekarski Wilhelm Pein. Przed wojną w domu tym mieszkał znany nowosolski lekarz dr Paul Lamert.

Ulica ZjednoczeniaPo lewej stronie ulicy, począwszy od Bankowej, ciągnęły się ogródki działkowe. Kiedy tereny te podarowano miastu, urządzono na nich w latach 1927-30 ozdobny plac z oczkiem wodnym. W 1931 roku przy placu odsłonięto pomnik ku czci Ulica Zjednoczeniażołnierzy niemieckich poległych podczas I wojny światowej. W latach sześćdziesiątych stanął w tym miejscu pomnik Braterstwa Broni, obecnie poświęcony poległym w II wojnie światowej żołnierzom polskim. Za parkiem było duże ogrodnictwo z cieplarnią i szklarnią, sięgające do tartaku znajdującego się przy ulicy Topolowej.


Ulica Zjednoczenia. Na pierwszych dwóch fotografiach widok w stronę dworca kolejowego,
na trzeciej widok od dworca (po prawej stronie widać płot za którym było gospodarstwo z sadem i szklarniami - dzisiaj dworzec PKS).
Park "Bolek i Lolek"
Kosz z kwiatami przy wejściu do parku, na drugim zdjęciu park "Bolek i Lolek", następnie skrzyżowanie z ulicą Muzealną, na ostatnim zdjęciu widok w stronę ulicy Moniuszki.

Po wojnie nadal funkcjonowały w mieście dwie ulice: Targowa i Dworcowa. Dopiero w latach pięćdziesiątych utworzony z nich jedną i dla upamiętnienia zjazdu łączącego PPS i PPR w PZPR nazwano ulicą Zjednoczenia.



   ULICA GIMNAZJALNA   Do góry...    

Ulica GimnazjalnaPojawia się na planie miasta w 1830 roku jako wąska, kręta droga prowadząca do pobliskiego Rudna. Aż do lat dwudziestych XX wieku była rezerwą przestrzenną dla planów rozbudowy miasta, a do czasów wojny postawiono przy niej tylko kilka budynków. W 1932 roku wybudowano według projektu Plantke i Keidela pokaźny gmach gimnazjum. Ulica GimnazjalnaSłuży on oświacie do dnia dzisiejszego. Wprawdzie zaraz po wojnie rezydowały w nim krótko wojska radzieckie, ale już w 1946 roku przeniesiono tam z ulicy Kuśnierskiej Gimnazjum Ogólnokształcące. Sama bryła budynku uległa zmianie w latach 60-tych, kiedy dobudowano salę gimnastyczną i "katakumby". Z tyłu szkoły założono przed wojną obiekty sportowe, a naprzeciwko urządzono jeszcze w latach 20-tych, ozdobny plac sięgający do ulicy Zjednoczenia.

Ulica GimnazjalnaMimo krótkiej historii, wielokrotnie zmieniała się nazwa ulicy. Istniejącą już drogę wyprostowano i utwardzono w latach 70-tych XIX wieku. Była wtedy jedną z dwóch ulic dochodzących w pobliże stacji kolejowej, więc nazwano ją prawdopodobnie Bahnhofstrasse. Kiedy powstała właściwa ulica Bahnhofstrasse biegnąca wprost do dworca, nazwę zmieniono na Alte-Bahnhofstrasse. W latach trzydziestych przyjęła miano Suesmannstrasse, na cześć Wilhelma Suesmanna, honorowego obywatela miasta i jego dobroczyńcy.

Polacy ulicę nazwali początkowo Gimnazjalna, później przemianowano ją na Hanki Sawickiej (Hanka Sawicka 1917-43, działaczka PPR i młodzieżowego ruchu komunistycznego). Do swojej powojennej nazwy wróciła uchwałą Rady Miasta w 1991 roku.



   ULICA MONIUSZKI   Do góry...    

Wytyczona została w miejscu najstarszego traktu łączącego Kiełcz z Otyniem, biegnącego wzdłuż dawnego brzegu Odry, którego pozostałością jest obecny kanał portowy. Ulica MoniuszkiUlica MoniuszkiWłaśnie przy tym trakcie rozwinęła się w XVI wieku osada warzelników soli. Na początku XIX wieku drogę nazywano Amst-Gasse, a później aż do II wojny światowej Amtsstrasse /das Amt - urząd/. Nazwa pochodzi od znajdujących się przy ulicy instytucji, o czym później.

Zaraz po wojnie ulica funkcjonowała jako Ratuszowa, potem nadano jej imię Stanisława Moniuszki, żyjącego w wieku XIX kompozytora, organisty, pedagoga i dyrygenta, twórcy polskiej opery narodowej, autora takich dzieł jak "Halka" i "Straszny dwór", wielu utworów chóralnych i religijnych, a także ponad 300 pieśni zebranych w tzw. "Śpiewnikach domowych".

RatuszRatuszNajciekawszym obiektem przy ulicy Moniuszki jest bez wątpienia przedwojenny ratusz. Najstarsze jego fragmenty pamiętają czasy warzelni soli. To właśnie tutaj, w samym centrum osady, postawiono solidny, murowany budynek urzędu solnego. Kiedy w 1820 roku przeniesiono do niego siedzibę władz miejskich, zaczął pełnić funkcję ratusza. Nazwa ta używana jest przez mieszkańców do dnia dzisiejszego, chociaż po utworzeniu powiatu nowosolskiego, w latach 1953 - 1975, urzędowały tu władze powiatowe, a obecnie mają swoje biura różne instytucje i organizacje.Ratusz

Wygląd budowli uległ przez cztery stulecia poważnym zmianom. Największych dokonano w XIX wieku, kiedy dobudowano piętro, klatkę z wejściem od ulicy oraz wieżę. Nadano wtedy ratuszowi strzelistą, neogotycką formę, cieszącą oko na starych pocztówkach z początku wieku. Niestety w latach 30-tych naszego wieku zlikwidowano wszelkie ozdobniki i zmieniono kształt wieży, przez co ratusz uzyskał ciężki, surowy charakter zachowany do dzisiaj.



   ULICA PIŁSUDSKIEGO   Do góry...    

Ulica PiłsudskiegoJako polna droga istniała już w XVI wieku. Znaczenie jej wzrosło po roku 1662, kiedy stała się fragmentem, przechodzącego przez Nową Sól traktu pocztowego Śląsk - Brandenburgia. Od XVIII wieku do dzisiaj, jest wraz z ulicą WrocławskąPlacem Wyzwolenia główną arterią przelotową miasta.

Ulica PiłsudskiegoPoczątkową nazwę Chaussee nach Berlin, zmieniono pod koniec XIX wieku na Berlinerstrasse. Polacy nazwali ją najpierw imieniem Marszałka Stalina (Józef Stalin, sekretarz generalny KC KPZR i przywódca państwa radzieckiego), później Marcelego Nowotki, działacza ruchu robotniczego, współzałożyciela i sekretarza PPR. W 1991 roku ulicę przemianowano na Józefa Piłsudskiego, Marszałka Polski i Naczelnika Państwa.

Kościół św. AntoniegoPark przed kościołem św. AntoniegoW latach 1835-39 przy opisywanej ulicy postawili swój zbór nowosolscy ewangelicy. Kościół Świętej Trójcy zaprojektował August Stüler w stylu neoromańskim. Wybudowany z charakterystycznej czerwonej cegły, posiada ośmioboczną wieżę z tarasem oraz okazały portal w przyziemiu. W zborze ewangelickim nad wiernymi górowała, Wnętrze kościoła św. AntoniegoWnętrze kościoła św. Antoniegonajwyższa na Śląsku, ambona ołtarzowa w kolorze białym i złotym. W ołtarzu znajdował się obraz Schlesingera, przedstawiający Chrystusa w obłokach. Po wojnie w świątyni rozpoczęli swoją posługę oo. kapucyni. W 1950 roku dekretem Kurii we Wrocławiu powstała tu parafia p.w. św. Antoniego. Wnętrze świątyni dostosowane zostało do liturgii katolickiej.


Szpital zakonu joannitów

Obok kościoła wybudowano w 1861 roku szpital, który prowadzony był przez zakon joannitów. Ufundował go właściciel huty żelaza Friedrich Wilhelm v. Krause. Obecnie budynek należy do zakonu oo. kapucynów.

Ulica PiłsudskiegoGmach Urzędu Miasta, to przed wojną willa należąca do dyrektora Krausewerk, w której mieszkał kierownik szpitala Joannitów, dr Müller-Hagen.

W 1902 roku postawiono sąd rejonowy. Przeznaczenie budynku nie zmieniło się do dziś.

Ulica Piłsudskiego

W 1827 roku na peryferiach ówczesnej Nowej Soli, Karl Heinrich Glaeser uruchomił hutę żelaza. Huta żelaza KrausewerkW połowie wieku jej właścicielem został Friedrich Wilhelm Krause. On i jego syn uczynili z huty wielki zakład odlewniczy i emalierski, zatrudniający przed wojną przeszło 2000 osób. Zaraz po wojnie Polacy wznowili produkcję i do lat 90-tych Dolnośląskie Zakłady Metalurgiczne "Dozamet" należały do największych zakładów przemysłowych miasta.Huta żelaza Krausewerk

Przy wejściu do fabryki stoi do dzisiaj, wybudowana w 1853 roku, willa dyrektora Krausewerk. Po wojnie, przez długi czas mieściła się tam zakładowa przychodnia lekarska.

Fabryka klejuW pobliżu zakładów Krausego, bracia Waldemar i Reinhold Garve założyli w roku 1872 fabrykę kleju. W latach 30-tych XX wieku należała ona do największych tej branży w Europie. Wytwarzano w niej przede wszystkim klej skórny, ale w 1927 roku przystąpiono do produkcji drogiego, lecz praktycznego w użyciu i łatwego w transporcie kleju zw. Perlenleim. Po roku 1945 zakłady zostały uruchomione przez administrację polską.



   ULICA WROCŁAWSKA   Do góry...    

Ulica WrocławskaJedna z głównych ulic Nowej Soli, ciągnie się od ulicy Południowej do Placu Wyzwolenia. W XVIII wieku podzielona była na części; odcinek do parku "Odry" nazywał się Strasse nach Breslau i przechodził dalej w Kastanien - Allee (Aleję Kasztanową), główną ulicę osiedla braci morawskich. Na planie z 1830 roku odcinek od parku do Wróblewskiego nosi nazwę Die Grosse Strasse, a pozostała część Die Herm - Gasse. Dopiero na planach XX-wiecznych widnieje jedna ulica Breslauerstrasse (Breslau - niemiecka nazwa Wrocławia). Po wojnie Polacy przemianowali ulicę na Armii Czerwonej, a w 1991 roku na Wrocławską.Ulica Wrocławska

Drogę w miejscu dzisiejszej ulicy utworzono już w II połowie XVI wieku, ale znaczenie jej wzrosło dopiero w wieku XVII, kiedy stała się fragmentem traktu pocztowego Śląsk-Brandenburgia, a w XIX wieku częścią szosy państwowej.

Przy ulicy Wrocławskiej członek gminy braci morawskich Johann Dawid Gruschwitz założył w 1816 roku fabrykę nici. On i jego następcy uczynili z małej manufaktury jeden z największych zakładów włókienniczych w Europie. Fabryka produkowała głównie nici lniane, później bawełniane, a po wojnie syntetyczne. Administracja polska przejęła zakład w 1945 roku. Od lat 50-tych produkował pod nazwą Nadodrzańskie Zakłady Przemysłu Lniarskiego "Odra". Obecnie fabryka jest w stanie likwidacji.

Ulica WrocławskaGruschwitz rozwinął w swoich zakładach wzorcową jak na tamte czasy opiekę socjalną. Nie tylko zorganizował pracowniczą kasę chorych, kasę pożyczkową, otworzył jadłodajnię, ale także budował mieszkania. Szereg takich domów pracowniczych z lat 80-tych XIX wieku stoi właśnie przy ulicy Wrocławskiej, naprzeciw fabryki.

Starszy, XVIII-wieczny rodowód mają niektóre domy położone między parkiem "Odry", a ulicą Wróblewskiego. Podobnie jak cały ten teren należały one do gminy braci morawskich. W jednym z nich (nr 16) mieszkał podobno sam J. D. Gruschwitz.Ulica Wrocławska

Na miejscu dzisiejszej "Polonii" istniał przed wojną "Hotel der Brudergemeine", po przeciwnej stronie znajdowały się stacja benzynowa i browar, także należące do braci. Nieco dalej, już za ulicą Wróblewskiego, miał swoją siedzibę bank wielkiej firmy handlowej Meyerotto.

Po wojnie w zabudowie ulicy nastąpiły pewne zmiany. Dotyczą one głównie części przylegającej do Placu Wyzwolenia. Na rogu ulicy Moniuszki stała kiedyś duża Róg Placu Wyzwolenia i ulicy Wrocławskiej. Widoczna restauracja Hansa-CaféWnętrze restauracja Hansa-Cafékamienica. W jej miejsce w latach 60-tych postawiono nowy budynek. Nieco dalej wybudowano jeszcze dwie "plomby". Po przeciwnej stronie wyburzono stare domki, zastępując je domem z tarasem handlowym, który niedawno przebudowano tworząc nowy pasaż. W latach 60-tych przy ulicy Wrocławskiej postawiono także kilka bloków mieszkalnych, głównie dla pracowników NFN "Odra".

Do góry...   

Ź r ó d ł o   t e k s t u :
Tygodnik Krąg
A u t o r k a   t e k s t u :

Małgorzata
Gącarzewicz


© 2000 BY DANIEL KOŁTUN