Strona główna
Przewodnik
Galeria
Eksponaty
Stare mapy
Plan miasta



Szczypta historii
   OSADA SOLNA

Nazwa Nowa Sól (niem. Neusalz) nie jest przypadkowa, wywodzi się rzeczywiście od soli. Tyle, że nie wydobywanej na miejscu, lecz przywożonej z daleka i tutaj uzdatnianej. Zanieczyszczony surowiec z wody morskiej transportowany był z wybrzeży Francji drogą morską, a ze Szczecina odrzańskimi łodziami. Oczyszczanie silnie zabrudzonej soli polegało na jej gotowaniu w miedzianych kotłach. Surowiec rozpuszczano w wodzie z dodatkiem krwi bydlęcej. Krew wiązała wszelkie nieczystości i usuwana była z powierzchni wywaru, sól zaś osiadała na dnie.

Mapa okolic Nowej Soli

W dawnych czasach sól należała do produktów drogich. Już od średniowiecza sprowadzana była na Śląsk z żup w Wieliczce i Bochni. Utworzenie warzelni, która dała początek Nowej Soli, miało uniezależnić Śląsk od polskich dostaw.

W roku 1553 cesarz Ferdynand I obdarzył gdańszczanina Antoniego Schmidta, zwanego Danczko, przywilejem zezwalającym na założenie warzelni. Tenże zobowiązał się do uregulowania Odry, aby transportować nią surowiec znad morza, a gotowy produkt w głąb Śląska. Dla realizacji przedsięwzięcia Schmidt założył spółkę akcyjną, rozwiązaną w 1562 roku, gdy zarządzeniem cesarza warzelnictwo objęte zostało monopolem państwowym.

Pierwszą warzelnię urządzoną koło Milska trzeba było zlikwidować z powodu sporu z właścicielem dóbr zaborowskich, na których stała. Zakład przeniesiony został na grunty cesarskie opodal wsi Modrzyca. Nad lewym ramieniem Odry, rozwidlającej się w tym miejscu i tworzącej wyspę, w roku 1563 zbudowano nową warzelnię z magazynem i budynkiem mieszkalnym dla robotników. Taki był początek Nowej Soli. W dwa lata później wiosenna powódź zniosła te pierwsze drewniane budynki. Przy odbudowie wzniesiono już obiekty murowane, w tym okazałą, piętrową siedzibę cesarskiego urzędu solnego. W niedługim czasie w osadzie pojawiły się dalsze budowle: tartak wodny, browar, karczma oraz domy urzędników solnych.

Powódź w 1900 roku

Pierwotna osada położona była przy lokalnej drodze prowadzącej z Otynia przez Modrzycę, Koserz, Stare Żabno do przeprawy na Odrze w Kiełczu i do Przyborowa. Innych dróg jeszcze nie było. Osada skupiała się przy odcinku wspomnianej drogi zbieżnym z obecną ulicą Moniuszki. Główne budowle warzelni zgrupowane były przy dużym placu, widocznym do dziś na zapleczu ratusza. Sam ratusz natomiast to dawny budynek urzędu solnego, przekształcony zewnętrznie w XVIII i XIX w.

Narodzinom warzelni i osady solnej pod Modrzycą towarzyszyło wiele sporów i waśni między urzędnikami cesarskimi a okoliczną szlachtą i władzami miast. Powodem był wyrąb lasów na drewno opałowe zużywane w dużych ilościach przy warzeniu soli. Przyczyną nieporozumień były też sprawy związane z regulacją Odry, co się wiązało z likwidacją tam i jazów, wykorzystywanych gospodarczo, m.in. do poruszania młynów.

Modrzycka sól nie cieszyła się dobrą opinią i wiele miast śląskich, w tym także Głogów, Kożuchów i Bytom Odrzański, wbrew cesarskiemu nakazowi, odmawiało jej kupowania preferując zakazaną sól z Polski.

Kościół św. MichałaMimo kłopotów i trudności warzelnia produkowała, a związana z nią osada rozrastała się. Osiedlali się tutaj rzemieślnicy różnych specjalności, kupcy, a przede wszystkim przewoźnicy wodni, transportujący łodziami surowiec i wyprodukowaną sól. Ich domy stawiane były przy drogach, które stały się później ulicami: Kościelną, Pocztową i Szeroką. Zaczęła się też przyjmować nazwa osady - Nowa Sól (Neu-saltz). W 1597 roku otrzymała ona kościół ewangelicki, ufundowany przez naczelnego zarządcę dóbr solnych Daniela v. Preussa.

Nieopłacalna z czasem produkcja przerwana została w 1713 roku. Produkt ten długo jeszcze wpływał jednak na ekonomikę miasta jako pośrednika w handlu solą. Istniejąca od początku faktoria po upadku warzelni zwiększyła jeszcze swoje obroty sprowadzając towar z Saksonii i Brandenburgii. Pobudowano dalsze magazyny solne (w roku 1784 było ich pięć). Faktoria przetrwała do 1867 roku, a rację jej bytu przekreślił rozwój komunikacji kolejowej, ułatwiający nabywanie soli u jej producentów i rozprowadzanie w  sprzedaży detalicznej.

Hotel Grossen Gasthof, pierwotnie zajazd dla pocztylionówDuże znaczenie dla terytorialnego rozwoju Nowej Soli miało uruchomienie w roku 1662 poczty konnej z Berlina do Wrocławia. Ulepszona została i wyprostowana w związku z tym droga z Zielonej Góry i Otynia, która wchodziła do miasta podobnie jak obecnie ulica Piłsudskiego. Przy trasie tej wykształcił się plac targowy, czyli dzisiejszy Plac Wyzwolenia, przy nim zaś zajazd pocztowy, obsługujący pocztylionów. Stał on do 1945 roku na miejscu obecnego budynku PKO.



   MIASTO   Do góry...    

Nowa Sól wraz z  całym Śląskiem należała do korony czeskiej związanej z cesarstwem austriackim. W 1742 roku po wygranej wojnie z Austrią, Prusy włączyły Śląsk do swego państwa. Król pruski Fryderyk II dostrzegając znaczenie Nowej Soli, jako ośrodka produkcji i handlu nadał jej w roku 1743 prawa miejskie.

Przyniosło to wiele korzyści mieszkańcom odciążając ich od powinności służebnych na rzecz państwa. Otrzymali uprawnienia samorządowe, rzemieślnicy zaś szereg przywilejów sprzyjających wzmożeniu produkcji. Utworzony został magistrat z burmistrzem na czele, a także sąd miejski. Kasa miejska zasilana była podatkami od wyszynku i opłatami czynszowymi od zabudowanych parcel. Dochód przynosiły także opłaty pobierane na targach, które odbywały się dwa razy w tygodniu.

Plan miasta i jego rozwoju przestrzennego sporządzony przez Juliusza Springera. Z: "Nowa Sól. Dzieje miasta" pod red. Joachima Benyskiewicza. Zielona Góra 1993r.Podnosząc Nową Sól do rangi miasta Fryderyk II nakazał opracowanie projektu jej rozbudowy. W 1745 roku plan rozwoju przestrzennego miasta był gotowy, a wykonał go rejonowy inspektor budowlany w Głogowie Juliusz Springer. Oznaczył na nim 182 istniejące wówczas budowle i wykreślił 220 nowych działek budowlanych przy zaprojektowanych ulicach: Witosa, Głowackiego, Wrocławskiej, MuzealnejWróblewskiego.

Zarządzając tak znaczne powiększenie Nowej Soli król pruski oczekiwał napływu obcych rzemieślników, zwłaszcza tkaczy i sukienników. Życzenie to spełniło się tylko częściowo i to dzięki przybyciu grupy braci morawskich, sekty prześladowanej w cesarstwie austriackim. Stanowili oni grupę nie przekraczającą 10% mieszkańców miasta, odegrali jednak w jego rozwoju znaczną rolę.

Plan Nowej Soli z 1830r. Z: "Nowa Sól. Dzieje miasta" pod red. Joachima Benyskiewicza. Zielona Góra 1993r.Wyznaczone na planie Springera działki nieprędko zostały zabudowane. Inny plan z 1830 roku ujawnia dużą ilość nadal pustych parcel. Dopiero rozwój przemysłu sprawił, że w 2 połowie XIX wieku miasto rozwijało się wzdłuż przelotowej drogi od "Dozametu" do "Odry". Wybudowanie w 1870 roku dworca kolejowego ukierunkowało zabudowę miejską w jego stronę. Dalsza ekspansja terytorialna nastąpiła w latach dwudziestych i trzydziestych obecnego stulecia, gdy zabudowane zostały tereny położone na północny-zachód od ulicy Wojska Polskiego, a po zachodniej stronie torów wyrosło duże osiedle zaprojektowane przez P. Behrausa, złożone ze 150 domów wielorodzinnych (od 2 do 8 mieszkań).

Wraz z zabudową mieszkalną powstały szkoły podstawowe, gimnazjum, szpital, stadion, poczta, urząd miar, sąd, banki i inne obiekty użyteczności publicznej.

W 1600 roku Nowa Sól miała ok. 250 mieszkańców, w 1743 - ok. 800, w 1800 - ok. 1800, w 1843 - 3340, w 1880 - 5500 i w 1938- 17200.



   BRACIA MORAWSCY   Do góry...    

Panorama Nowej Soli z gminą braci morawskich na pierwszym planieObecność w Nowej Soli gminy braci morawskich wywarła wpływ nie tylko na gospodarkę, zaznaczyła się także w urbanistyce i architekturze miasta. Był to odłam anabaptystów powstały w XVI wieku w Niemczech, a najbardziej rozpowszechniony na Morawach. Ich wiara kładła nacisk na równość społeczną, zaś w zbiorowości gminy nakazywała wspólnotę dóbr. Do Nowej Soli przybyli w 1744 roku i otrzymali do zagospodarowania południowe obrzeże terenu przewidzianego do rozbudowy miasta (ulice Wrocławska, MuzealnaWróblewskiego). Odpowiednio do wyznawanych zasad ukształtowany został układ przestrzenny ich gminy. Zbudowano jak na tamte czasy duże, piętrowe domy, osobne dla rodzin, dla panien (sióstr), kawalerów (braci) i dla wdów. Wznieśli ponadto dom modlitwy, aptekę, łaźnię, sklep oraz tkalnię.

Panorama Nowej Soli
Zajazd dla pocztylionów Kościół św. Michała Warzelnia soli Gmina braci morawskich

Na tle ówczesnych warunków sanitarnych, panujących w miastach, pełnych błota i śmieci, kolonia braci odznaczała się nadzwyczajną czystością. Ulice wysypane były piaskiem i obsadzone drzewami, a na tyłach domów rozciągały się piękne ogrody.

W czasie wojny siedmioletniej, w 1759 roku przeciągające przez Nową Sól wojska rosyjskie splądrowały miasto. Szczególnie okrutnie potraktowały gminę braci morawskich, dopuszczając się bezlitosnej grabieży i gwałtów, wreszcie podpalając ich domostwa. Bracia opuścili miasto i powrócili dopiero po pięciu latach, aby odbudować swą kolonię.



   ŻEGLUGA Do góry...    

Dla powstania Nowej Soli i dla jej rozwoju duże znaczenie miała Odra. Do czasu wybudowania kolei była ona najważniejszym traktem komunikacyjnym. W XV-XVII wieku większość mieszkańców osady stanowili przewoźnicy. Ich łodziami transportowana była nie tylko pakowana w beczkach sól, lecz także wszelkie towary, jak kamienie młyńskie dla faktorii, a później zboże, ruda, węgiel i inne produkty.

Port nad rz. Odrą

Urządzanie portu rozpoczęło się już w 1592 roku zamknięciem od wschodu odnogi odrzańskiej oblewającej wysepkę zwaną Małym Laskiem. W 1831 został on unowocześniony przez umocnienie nabrzeży, a w 1897 roku przystosowany do przyjmowania większych statków parowych. Stał się też jednym z największych portów przeładunkowych na Odrze. Na miejscu dawnych warsztatów szkutniczych powstała rzeczna stocznia remontowa.



   SZKUTNICTWO - TKACTWO - HUTNICTWO Do góry...    

Jak żadne inne miasto w regionie Nowa Sól wyrosła z przemysłu. Zakładem przemysłowym była przecież warzelnia soli. Obok niej od początku działały warsztaty produkujące łodzie i szkuty. Pruski spis miejski z 1784 roku ujawnia 5 zakładów szkutniczych. Już w XVIII wieku odnotowane zostały inne manufaktury: fabryka grynszpanu (barwnika wytwarzanego z tlenku miedzi), fabryka perkalu, garbarnia, huta szkła, kuźnica czyli dymarkowa huta żelaza. Istniała też faktoria kamieni młyńskich, oferująca 6 rodzajów tego wyrobu. Większy przemysł powstał dopiero w XIX wieku i on to spowodował znaczący rozwój miasta.

Najważniejsze zakłady przemysłowe powstały na peryferiach ówczesnego miasta. Początki obecnej "Odry" sięgają połowy XVIII wieku, kiedy powstała tkalnia braci morawskich, produkująca płótno na worki do soli. Z gminy braci pochodził David Gruschwitz, który w roku 1816 założył wytwórnię nici, rozbudowywaną i unowocześnianą przez jego potomków aż do 1945 roku. Zakład rozpoczynał od 15-wrzecionowej maszyny przędzalniczej napędzanej ręcznie. W 1830 roku sprowadził Gruschwitz maszynę poruszaną kieratem, a w 1845 maszyny parowe, zastąpione pod koniec minionego stulecia elektrycznymi.

Fabryka nici Gruschwitz

"Dozamet" wywodzi się z tradycji hutniczych sięgających średniowiecza. Wykorzystując rudę darniową, zwaną też bagienną, występującą na tutejszych podmokłych łąkach, w okolicznych wsiach wytapiano żelazo, przy użyciu prostych glinianych pieców zwanych dymarkami. Od tego wzięła swą nazwę położona pod Nową Solą XIII-wieczna wieś Rudna. Zawiązana w roku 1827 hutnicza spółka akcyjna bazowała na wytopkach kupowanych od chłopów. Dopiero w latach siedemdziesiątych huta zaczęła sprowadzać rudę z zewnątrz. Od 1845 roku właścicielem zakładu został F.W. Krause, a produkcja uległa podwojeniu. Także jego spadkobiercy systematycznie rozbudowywali i unowocześniali fabrykę, produkującą naczynia emaliowane i maszyny rolnicze, a od czasu I wojny światowej także elementy uzbrojenia.

Godna podkreślenia, bo nie często spotykana w XIX wieku, była troska nowosolskich fabrykantów o sprawy miasta i swoich pracowników. Budowali dla nich domy z ogrodami i placami zabaw, zachowane do dziś przy ulicach PiłsudskiegoWrocławskiej. Z fundacji przemysłowców powstały także szpitale, przytułki dla starców i bezdomnych, schronisko dla sierot i muzeum regionalne. W sąsiedztwie zakładów znalazły się też pierwsze w mieście założenia parkowe.

Do góry...   

Ź r ó d ł o   t e k s t u :
Informator
Muzeum Miejskiego
w Nowej Soli

pod red.
Krystyny Bakalarz.

A u t o r z y   t e k s t ó w :
Stanisław Kowalski
i Jan Muszyński. Informator
© 2000 BY DANIEL KOŁTUN